“Wij vermijden het beschuldigen en het te schande maken van anderen. Wij leven in een giftig systeem, maar we houden niemand daarvoor individueel verantwoordelijk.”

Dit is de tekst die bij onze kernwaarde 8 staat. Vaak drukken we het uit als “no shaming, no blaming.” Onze kernwaarden geven een kader voor hoe met elkaar om te gaan en bieden strategische onderbouwing. Zo ook kernwaarde 8. Zowel voor hoe we met elkaar omgaan als voor hoe we effectief kunnen mobiliseren is het belangrijk dat onze acties toegankelijk zijn voor een breed scala mensen. Schaamte is daarin een barrière. Je bent niet hypocriet als je je uitspreekt voor klimaat en milieu terwijl je auto rijdt en kaas eet. Klimaatrechtvaardigheid gaat ons allemaal aan en we hebben allemaal het recht om daar actie voor te voeren.

Die acties voeren we tegen bedrijven of de overheid; meestal niet tegen individuele CEOs of ministers, en zeker niet tegen het personeel. Ook dit heeft een strategische reden. We leven allemaal in dit giftige systeem, waar we gedwongen aan bijdragen zodat we een dak boven ons hoofd en brood op onze plank hebben. Bovendien gaat klimaat iedereen aan. Als we mensen willen aanmoedigen een baan te zoeken die meer maatschappelijke waarde heeft of hun vertegenwoordigers aan te moedigen zich sterk uit te spreken voor het klimaat, is het niet nuttig hen te shamen voor hun verleden. Het is ingewikkeld een lijn te trekken tussen de beroepen en partijen die goed zijn of kwaadaardig. En dubbel ingewikkeld om een lijn te trekken tussen mensen die goed zijn of kwaadaardig. Dus, hoe boos we ook op bepaalde CEOs of ministers zijn, vaak kiezen we ervoor om in onze acties deze lijn niet te trekken.

Een belangrijke andere reden dat we geen doelwit maken van bepaalde machtige individuen is omdat het simpelweg weinig effect lijkt te hebben. CEOs zijn vaak anoniem en spreken weinig tot de verbeelding. Politici zijn vaak wel bekende persoonlijkheden, maar zij hebben de reputatie dat niets hen raakt. Zelfs als we ervoor gekozen zouden hebben, ons expliciet richten op Schoof of Rutte zou weinig teweeg gebracht hebben.

Dit is geen nieuwe informatie, maar voor deze analyse is het belangrijk te beseffen dat onze morele overwegingen en praktische overwegingen voorheen nooit met elkaar hoefden te schuren. Daarom is het juist nu, nu de situatie veranderd is, interessant om opnieuw naar deze waarde te kijken. Welke kansen liggen er, wat voor ruimte is er binnen onze kernwaarden, en waar trekken we (dan toch wel) de lijn.

Alle ballen op Jetten

In februari is het nieuwe kabinet-Jetten van start gegaan. Wij zijn niet de eersten die opmerken dat, alhoewel het coalitie-akkoord overduidelijk een VVD-akkoord is, Jetten geen Rutte is en D66 geen VVD. Menig NGO is bezig haar lobby-strategie aan te passen vanuit het idee dat deze minister-president wel benaderbaar is, wel vatbaar voor kritiek, en niet voor eeuwig hoog gehouden wordt door zijn partij. Ook voor XR biedt dit kansen: alle ballen op Jetten.

Jetten had de reputatie iemand te zijn met sterke idealen waar hij (binnen het system) hard voor werkte. Als Minister van Klimaat kwam hij naar onze A12-blokkades en zei hij onze woede te begrijpen. Vorig jaar nog ging hij naar de Rode Lijn demonstraties tegen de genocide in Gaza, en profileerde zich hiermee tijdens de verkiezingen. Een groot gedeelte van onze teleurstelling is dat we deze idealen niet terug zien in het beleid van het nieuwe kabinet dat hij leidt. De cynische eerste gedachten is dat die idealen een act waren om aan de macht te komen, maar dit kunnen we niet bewijzen. Evengoed vermoeden we dat hij deze progressieve idealen nog steeds omarmt, wroeging voelt over zijn tekort schieten, en dat het hem zou raken als hij hierop aangesproken wordt.

Zelfs als het een act was: wie op hem gestemd heeft of zelfs lid is van zijn partij, omarmt deze idealen wel oprecht. Waar het voor de VVD duidelijk was dat de partij altijd achter Rutte zou staan en zijn kiezers altijd op hem zouden blijven stemmen, is dit zeker niet het geval voor D66. Veel D66-kiezers waren strategische stemmers. Stemmers die niet loyaal zijn aan de partij en iets anders zullen stemmen als ze niet tevreden zijn. Door het kiezersbedrog van Jetten uit te vergroten, voeren we indirect druk uit op D66 en de kiezers. Zelfs als Jetten niet persoonlijk geraakt wordt door onze kritiek, is hij gevoelig voor het aantasten van zijn draagvlak.

Het spel en de bal

Een van de redenen waarom wij zoveel nadruk leggen op kernwaarde 8 is omdat we zelf vaak beschuldigd worden van hypocrisie: “je mag pas een mening hebben over klimaat wanneer je naakt in een ton woont.” We kunnen ons hier intern tegen sterken, maar in het publieke debat vindt die beschulding vruchtbare bodem. Ook bij andere thema’s zien we beschuldigingen van hypocrisie hard inslaan; veel harder dan andere beschuldigingen. De kwaadaardige dingen die onder leiding van Rutte plaatsvonden deerden hem niet, precies omdat hij niet hypocriet was. Door het bedrog van Jetten aan te kaarten, door hem aan te spreken op zijn hypocrisie, zouden wij een middel hebben dat een minister-president publiekelijk raakt.

Het afkraken van Jetten en D66 kan ook invloed hebben op het algehele maatschappelijke debat. Dezelfde stemmen die ons hypocriet noemen, beschuldigen D66 ervan links te zijn. Wij hoeven hier niet uit te leggen waarom dat onzin is, maar het is wel belangrijk te beseffen wat deze framing doet. Het stelt links gelijk aan neoliberaal (iets wat centrum-linkse partijen maar beperkt tegenspreken) en maakt rechts-conservatisme mainstream. Door D66 vanaf de linkerkant van het politieke spectrum te bekritiseren, weken we ons los van het neoliberalisme en trekken we het overton window naar links. Na onze actie waarin we de Bordesscène van de beëdiging verstoorden, was er al veel verwarring in het publieke debat: “stonden wij niet aan de zelfde kant?” Deze verwarring kan vruchtbaar voor ons zijn.

Het is wel belangrijk in acht te nemen dat we maar beperkt controle hierover hebben. We spreken in termen van kansen, niet garanties. We moeten in ons achterhoofd houden dat we ons niet laten inkapselen door het systeem. Kritiek op D66 kan gelezen worden als steun aan een andere partij. Iets wat we nadrukkelijk niet willen. En zelfs als onze acties ertoe leiden dat meer kiezers op linksere partijen dan D66 stemmen, is dat niet ons doel. Systeemverandering is noodzakelijk om de poly-crisis te bestrijden. Het bevechten van het neoliberalisme en het verschuiven van het overton window zijn daar onderdeel van, maar geen doelen an sich. En dit zal altijd gepaard moeten gaan met het bevechten van het fascisme, dat ook kansen ziet in het aanvallen van Jetten.

Onze grenzen

De kernwaarden geven ruimte ons te richten op de rol die een individu speelt in het vernietigen van onze planeet: “hoewel een specifieke campagne kan proberen om de schadelijke rol van een een instelling te benadrukken, inclusief individuen die voor die instelling werken […]”. Het afbakenen van een rol is echter geen simpel iets. Waar begint Minister-President Jetten en eindigt Rob?

Recent gaf Jetten toe wekelijks aangiften te doen van homofobe bedreigingen. Een van de redenen waarom Rutte en Schoof onaantastbaar waren was omdat zij (ogenschijnlijk) witte, gepriviligeerde, cis-het mannen zijn. Vrouwelijke, BIPOC, of lhbtia+ politici hebben dat privilige niet en er is dan ook een bewezen hogere doorloop voor politici uit die groepen. Zelfs als wij onze kritiek perfect op zijn rol als minister-president weten te richten, komt het mogelijk op dezelfde stapel als alle kritiek die op Jettens identiteit gericht is.

Toch moeten we niet toelaten dat Jetten zijn (relatief) gemarginaliseerde status als een schild voor falend beleid gebruikt. Bovendien blaakt het coalitie-akkoord niet van de progresieve ideeën. Er staat bijvoorbeeld niets over het verbeteren van transzorg; voorheen een stokpaardje van D66. Het wetsvoorstel van Lisa van Ginneken is volledig losgelaten. In het akkoord wordt “lhbtia+” alleen aangehaald als stok om migranten mee te slaan. We dienen de queer-gemeenschap niet door dit stilzwijgend toe te staan puur en alleen om Jettens geaardheid te verdedigen.

Conclusie

Moeten we ons dus wel of niet expliciet op Rob Jetten richten? Dat kan elke campagne en elke individuele rebel zelf bepalen. De kernwaarden staan het toe en er liggen kansen. Rob Jetten zelf, D66 als partij, en de kiezers die op D66 stemden lijken vatbaar voor druk. Door ons te profileren als links van Rob Jetten ontstaan er mogelijkheden in het publieke debat. Aan de andere kant is het goed te beseffen dat deze kansen er zijn omdat Jetten behoort tot een gemarginaliseerde groep. We riskeren dat onze druk op dezelfde stapel komt als homofobe bedreigingen. Laten we ons daarvan bewust zijn in de grenzen die we onszelf stellen.