Woensdag 17 oktober 2018: de eerste rebellen ooit van Extinction Rebellion (XR) houden een sit-in in het Britse hoofdkantoor van Greenpeace. Ja, dat lees je goed: een sit-in bij Greenpeace. De rebellen deelden bloemen uit en gingen met Greenpeace-medewerkers in gesprek. Deze allereerste XR-actie was dus niet gericht tegen de overheid of grote bedrijven, maar tegen een klimaatorganisatie.

Met de sit-in eiste XR dat Greenpeace zijn leden zou oproepen tot massale burgerlijk ongehoorzame actie: de enige manier om ‘de ergste gevolgen van klimaatontwrichting te voorkomen’. XR stelde dat Greenpeace, en vergelijkbare organisaties, onderdeel zijn van het probleem doordat zij hun leden niet aansporen te doen wat nodig is om grote verandering te bewerkstelligen. Volgens XR was (en is) de crisisanalyse van organisaties als Greenpeace te beperkt: niet gericht op systeemverandering en met te veel nadruk op het consumptiegedrag van individuele burgers. Greenpeace plaatst zich daarmee op een lijn met de fossiele industrie, die de carbon footprint heeft geïntroduceerd om de schuld voor de klimaatcrisis op consumenten af te schuiven.

Burgerlijk ongehoorzame actie, dus. Daar is XR voor opgericht. Het is dan ook behoorlijk vreemd dat veel van de acties die XR-rebellen doen niet burgerlijk ongehoorzaam zijn. Rebellen lopen mee in de klimaatmars, luiden elke eerste maandag van de maand het klimaatalarm en verzinnen ‘positieve’ en ‘ludieke’ acties om zieltjes te winnen. Hoewel dit soort demonstraties hun functie hebben als laagdrempelige eerste stap voor nieuwe rebellen, zijn het actievormen waar XR niet in gelooft. In kernwaarde 4 staat dat we ‘de plicht hebben niet te gehoorzamen aan het systeem dat het leven op aarde vernietigt en zeer onrechtvaardig is’ en dat burgerlijke ongehoorzaamheid en directe actie cruciaal zijn voor verandering. Het is een kernwaarde die niemand mag vergeten, want we stevenen onherroepelijk op een afgrond af. Het tekenen van petities, brieven schrijven aan politici en het lopen van klimaatmarsen heeft daar niets aan veranderd.

Wat is burgerlijke ongehoorzaamheid?

Burgerlijk ongehoorzame acties zijn acties waarbij je bewust en openlijk de wet overtreedt. De crisis is zo urgent dat er nu grote veranderingen nodig zijn en alleen disruptieve actie springt genoeg in het oog om die voor elkaar te krijgen.

Het gevolg van wetsovertredingen: media-aandacht en ophef. Dit zorgt dat niet alleen mensen die de actie met eigen ogen hebben gezien op de hoogte zijn van onze doelen, maar ‘iedereen’. Kamerleden buitelen over elkaar heen in debatten, in talkshows is de actie het gesprek van de dag, columnisten doen een duit in het zakje. Zo beïnvloedt XR het publieke en politieke debat met als expliciet doel dat debat te verschuiven. Hoe dit werkt hebben we kunnen zien bij de acties tegen fossiele subsidies. Toen XR ermee begon wist vrijwel niemand dat die subsidies bestonden. Inmiddels is een meerderheid van de Nederlanders voor afschaffing.

XR is niet de eerste of enige beweging die gebruik maakt van burgerlijke ongehoorzaamheid. Sterker nog, onze acties bouwen voort op een lange geschiedenis. De Civil Rights Movement, bijvoorbeeld, voerde burgerlijk ongehoorzaam actie voor gelijke burgerrechten voor alle Amerikanen. Een van de meest bekende voorbeelden is Rosa Parks’ weigering in de bus plaats te maken voor een witte Amerikaan. De daaropvolgende rechtszaak en het 381 dagen durende boycot droegen eraan bij dat segregratie in bussen (waarbij er aparte plekken waren op basis van kleur) werd afgeschaft.

Ook in Nederland zijn er voorbeelden van succesvolle burgerlijk ongehoorzame campagnes. Ons uitgebreide netwerk aan fietspaden, bijvoorbeeld, hebben we te danken aan de acties van een groep die in de jaren zeventig met de slogan ‘Stop de kindermoord’ actievoerde tegen de gebrekkige veiligheid van het verkeer. Zij bezetten kruispunten en blokkeerden wegen om hun eisen kracht bij te zetten.

Burgerlijke ongehoorzaamheid is dus een effectieve strategie om grote veranderingen voor elkaar te krijgen. XR stelde bij haar oprichting zelfs dat het de meest effectieve strategie is. Hier valt wel iets op af te dingen want ook directe actie maakt grote impact. Denk aan het blokkeren van een spoor om kolentransporten tegen te houden of aan mensen die zich vastketenen aan een sluis zodat er geen cruiseschepen doorheen kunnen. XR doet er goed aan beide strategieën in te zetten.

De crisis is nu, mensen gaan dood, planten en dieren sterven uit. We hebben geen moment te verliezen. Iedere rebel moet bij zichzelf te rade gaan hoe die deze strategieën kan inzetten. We moeten doen wat nodig is, ook als dat buiten onze comfort zone ligt. Extinction! Rebellion!